Waarom een goed gesprek soms krachtiger is dan een vonnis
“De rechter adviseerde ons om eerst een mediationtraject te proberen. In eerste instantie vond ik dat zwaktebod, maar achteraf was het de beste beslissing van het hele proces.” Deze uitspraak van een voormalig ondernemer in een zakelijk geschil klinkt herkenbaar voor velen die verzeild raken in een rechtszaak. Wat ooit begon als een meningsverschil, groeit al snel uit tot een formele strijd met advocaten, procedures en oplopende kosten. Toch is er een route die vaak over het hoofd wordt gezien – en steeds vaker wordt ingezet: mediation tijdens een lopende procedure.
Volgens de Raad voor de Rechtspraak wordt in meer dan 12.000 rechtszaken per jaar actief verwezen naar mediation (Raad voor de Rechtspraak, 2023). En dat aantal stijgt. Waarom? Omdat mediation partijen meer zeggenschap geeft over de uitkomst, de verhoudingen vaak behoudt en de kosten aanzienlijk kan drukken. In tegenstelling tot het zwart-wit denken van een juridische uitspraak, biedt mediation ruimte voor grijs, nuance en wederzijds begrip.
In dit artikel duiken we in de mogelijkheden van mediation tijdens een procedure. We bespreken hoe het werkt, waarom het vaak verrassend goed werkt, welke valkuilen er zijn én hoe je voorkomt dat je advocaat een remmende factor wordt in plaats van een steunpilaar. Verwacht inzichten van experts, praktijkvoorbeelden en vooral: praktische handvatten om meer grip te krijgen op je eigen juridische proces – of je nu al in een zaak zit of eraan denkt er een te starten.
Een alternatief dat midden in de storm rust brengt
Mediation is in essentie een gestructureerd gesprek, begeleid door een neutrale derde partij: de mediator. Deze persoon helpt partijen om hun belangen en wensen boven tafel te krijgen, en stimuleert een oplossingsgerichte dialoog. Maar wat veel mensen niet weten: mediation is niet voorbehouden aan het begin van een conflict. Ook tijdens een rechtszaak kunnen partijen besluiten – of geadviseerd worden – om alsnog mediation in te zetten.
Dit fenomeen heet ‘mediation naast rechtspraak’. Het is onderdeel van een bredere beweging richting mensgerichte rechtspraak, waarin de focus ligt op duurzame oplossingen in plaats van formele uitspraken. De rechter kan dit zelf voorstellen, maar ook een van de partijen kan het verzoek doen. In sommige rechtbanken is er zelfs een speciaal mediationbureau dat deze trajecten coördineert.
Een mooi voorbeeld komt uit de familierechtpraktijk. In een slepend geschil over alimentatie stelde de rechter tijdens een tussentijdse zitting voor om mediation te proberen. Binnen drie gesprekken vonden beide ouders een compromis dat veel breder ging dan het bedrag: er kwamen nieuwe afspraken over vakanties, contactmomenten en communicatie. De rechtszaak werd ingetrokken.
Volgens mediator en jurist Judith Henskens is dit geen uitzondering. “Mensen zijn vaak verbaasd hoe snel er beweging komt zodra het formele kader even losgelaten wordt,” zegt ze. “Zodra belangen en emoties worden erkend, ontstaat er ruimte voor oplossingen.”
Waarom het werkt – en wat je eraan kunt hebben
Wat maakt mediation tijdens een lopende procedure zo waardevol? Het antwoord zit in de combinatie van flexibiliteit, snelheid en menselijke maat. Hieronder enkele elementen die mediation effectief maken, zelfs middenin een juridisch conflict:
- Tijdwinst: Terwijl een gerechtelijke uitspraak maanden tot jaren kan duren, biedt mediation vaak al na enkele weken duidelijkheid. Dat bespaart energie, geld en stress.
- Kostenbeperking: In plaats van urenlange schriftelijke procedures met advocaten, zijn er doorgaans maar enkele gespreksrondes nodig. Partijen delen de kosten van de mediator.
- Oplossingen op maat: In mediation kunnen creatieve afspraken worden gemaakt die binnen het formele rechtssysteem niet mogelijk zijn, zoals het tijdelijk stopzetten van afspraken of het opnemen van persoonlijke toezeggingen.
- Relatieherstel: Zeker bij langdurige samenwerkingen of familiebanden biedt mediation ruimte om de relatie te herstellen of op een respectvolle manier af te ronden.
Een case study van het WODC uit 2020 toont aan dat 61% van de mediationtrajecten tijdens een rechtszaak leidt tot volledige of gedeeltelijke overeenstemming (WODC, 2020). Dat maakt het niet alleen een aanvulling op de rechtspraak, maar in veel gevallen zelfs een beter alternatief.
“In mediation praten mensen met elkaar in plaats van over elkaar,” aldus mediator en voormalig rechter Ton van den Brink. “Dat klinkt simpel, maar het verschil is fundamenteel.”
Wat er vaak misgaat – en hoe je dat kunt voorkomen
Toch is mediation geen wondermiddel. Niet elk traject slaagt, en soms leidt het tot frustratie in plaats van opluchting. De oorzaken liggen vaak niet in de methode, maar in de voorbereiding en verwachtingen.
Drie veelvoorkomende valkuilen:
- Gebrek aan vrijwilligheid: Als een partij ‘gedwongen’ wordt tot mediation, bijvoorbeeld onder druk van de rechter, is de kans op succes klein.
- Onrealistische verwachtingen: Mediation draait om wederzijds begrip en geven en nemen. Wie alleen zijn gelijk wil halen, komt bedrogen uit.
- Gebrekkige communicatie met advocaat: Soms weten cliënten niet wat hun advocaat doet tijdens het proces, of voelen ze zich buitengesloten bij het mediationtraject. Dit kan leiden tot wantrouwen en onnodige ruis.
Een goede voorbereiding is cruciaal. Dat begint bij het afstemmen van de rollen. Spreek met je advocaat af wat zijn of haar rol is tijdens het traject. Gaat hij/zij mee naar de sessies? Wordt er achteraf geëvalueerd? Wie voert het woord? Door deze afspraken helder te maken, voorkom je misverstanden en frustraties.
Ook timing is essentieel. Mediation werkt het best wanneer de bereidheid om te praten groter is dan de drang om te winnen. Soms betekent dat: eerst even afstand nemen, emoties laten zakken, en dan pas aan tafel gaan.
De toekomst van conflictbemiddeling binnen het recht
Mediation tijdens procedures is geen trend – het is een structurele verandering in hoe we naar conflicten kijken. Ministerie van Justitie en Veiligheid werkt aan een nieuwe visie op rechtspraak waarin ‘probleemoplossend werken’ centraal staat (Ministerie van JenV, 2023). Mediation wordt daarbij gezien als essentieel instrument. Rechters worden actiever getraind in het herkennen van geschikte zaken, en het aantal doorverwijzingen groeit gestaag.
Ook cultureel verandert er veel. Waar procederen vroeger werd gezien als daadkrachtig, groeit nu het besef dat praten vaak krachtiger is dan strijden. Jongere generaties hechten bovendien meer waarde aan regie, snelheid en persoonlijke oplossingen – waarden die goed aansluiten bij mediation.
Dat maakt dit hét moment om – ook tijdens lopende procedures – stil te staan bij de vraag: is dit conflict gebaat bij een vonnis, of bij een gesprek? En hoe voorkom je dat je advocaat je hierin belemmert in plaats van ondersteunt?
Het antwoord begint met durven vragen. Aan de rechter, aan je advocaat – maar vooral aan jezelf.
Stel dat je een conflict hebt: zou je liever zelf invloed houden op de uitkomst, of alles overlaten aan een rechter? En wat zegt dat over hoe jij naar rechtvaardigheid kijkt?